Jukebox Nedir ? İnsanlar Eskiden Para Atıp Nasıl Müzik Dinlerdi ?

Bugün telefonumuzdan saniyeler içinde istediğimiz şarkıyı açabiliyoruz. Peki, müzik dinlemek için bir makinenin başına gidip para attığımız, şarkı listesinden seçim yaptığımız ve seçtiğimiz parçanın çalmaya başlamasını beklediğimiz bir dönemi hiç düşündünüz mü?

İşte jukebox, müziği herkesin kolayca seçip dinleyebilmesini sağlayan, plak kültürünün en renkli simgelerinden biriydi. Özellikle 1940’lı ve 1950’li yıllarda ABD’deki restoranlarda, barlarda, kafelerde ve gençlerin buluşma noktalarında görülen bu makineler; yalnızca müzik çalmıyor, aynı zamanda dönemin sosyal hayatına da eşlik ediyordu.

JUKEBOX NEDİR?

Jukebox, içerisine yerleştirilen plakları veya daha sonraki modellerde farklı ses kayıtlarını, kullanıcıların seçimi ve ödeme yapmasıyla otomatik olarak çalan müzik makinesidir. Türkçede bazen jetonlu müzik kutusu veya para ile çalışan müzik makinesi olarak da tanımlanabilir.

Jukebox’ların en önemli özelliği, müziği canlı bir müzisyene ya da bir radyo programcısına ihtiyaç duymadan, dinleyicinin kendi seçimiyle başlatabilmesiydi. İnsanlar makinenin üzerindeki şarkı listesinden bir eser seçer, gerekli parayı veya jetonu atar ve müziğin başlamasını beklerdi.

Günümüzdeki dijital müzik uygulamalarının temel fikrine benzeyen bir yönü vardı: Müziği dinleyici seçiyordu. Ancak o dönemde seçimin karşılığı ekrandaki bir dokunuş değil; metal bir düğme, mekanik bir düzenek ve dönen gerçek bir plaktı.

JUKEBOX’LARIN TARİHİ NASIL BAŞLADI?

Jukebox tarihinin başlangıcı 1950’li yıllardan çok daha eskiye dayanıyor. 1889 civarında San Francisco’daki Palais Royale adlı mekânda, para atılarak çalışan bir fonograf kullanıma sunuldu. Bu ilk sistemlerde kullanıcılar para karşılığında bir ses kaydını dinleyebiliyordu. Ancak ilk makineler, bugünkü jukebox’lar gibi onlarca şarkı arasından otomatik seçim yapabilen gelişmiş cihazlar değildi.

1920’li yılların sonlarına doğru birden fazla kayıt arasından seçim yapabilen ve sesi elektronik olarak yükseltebilen makineler öne çıktı. 1930’lu yıllarda ise “jukebox” adı yaygınlaşmaya başladı. İsmin kökeni genellikle ABD’nin güneyindeki, müzik ve dansla ilişkilendirilen “juke joint” adı verilen mekânlarla bağlantılı açıklanır; kelimenin kökenine ilişkin ayrıntılarda farklı görüşler bulunur.

PARA ATINCA JUKEBOX NASIL ÇALIŞIYORDU?

Dışarıdan bakıldığında jukebox kullanmak oldukça kolaydı. Fakat makinenin içinde, seçilen parçayı bulup çalmak için çalışan mekanik ve elektrikli bir sistem bulunuyordu.

1. Önce para veya jeton atılırdı.
Kullanıcı, makinenin kabul ettiği madeni parayı ya da jetonu giriş bölümüne bırakırdı. Ödeme miktarı ve karşılığında seçilebilecek parça sayısı modele göre değişirdi. Bazı makinelerde tek bir ödeme ile birden fazla şarkı dinlemek mümkündü.

2. Şarkı listesinden eser seçilirdi.
Jukebox’ın ön yüzünde sanatçı ve şarkı isimlerinin yer aldığı küçük kartlar bulunurdu. Bu listeler, makinede o sırada hangi kayıtların bulunduğunu gösterirdi. Her şarkının harf ve rakamlardan oluşan bir seçim kodu olabilirdi.

3. Seçim düğmelerine basılırdı.
Dinleyici, istediği parçaya karşılık gelen harf ve rakamları girerdi. Bazı modellerde seçim için düğmeler, bazılarında ise farklı mekanik kumandalar kullanılıyordu.

4. Makine doğru plağı bulurdu.
Otomatik mekanizma, seçilen parçanın kaydedildiği plağı bulup çalma konumuna getirirdi. Plağın üzerine iğne yerleşir ve kayıt dönmeye başladığında ses elde edilirdi. Modeline göre makine tek bir plağın iki yüzünden birini seçebiliyor veya çok sayıda plağı ayrı ayrı tutup sırayla çalabiliyordu.

5. Müzik hoparlörlerden duyulurdu.
Makinenin içindeki ses sistemi, plakta kayıtlı müziği yükselterek çevredeki insanların duyabileceği seviyeye getirirdi. Böylece bir kişi para atıp şarkı seçerken masalarda oturan diğer müşteriler de aynı müziği dinleyebilirdi.

Seçilen parçalar çoğu zaman sıraya alınabiliyordu. Böylece insanlar bir şarkı çalarken sonraki seçimlerini yapabiliyor, müzik de mekânda kesintisiz bir akışa dönüşebiliyordu.

45’LİK PLAKLAR VE JUKEBOX KÜLTÜRÜ

Jukebox denildiğinde akla gelen en karakteristik görüntülerden biri, dönen 45 devirlik plaklardır. Özellikle 1950’li ve 1960’lı yıllarda 45’lik plaklar, tek şarkıların yayımlanmasında ve popüler müziğin yayılmasında önemli bir yere sahipti.

Jukebox’lar da bu plak formatının yaygınlaşmasına katkıda bulundu. Kullanıcılar uzun bir albümün tamamını dinlemek yerine, o an en çok sevdikleri parçayı seçebiliyordu.

Özellikle 1940’lı ve 1950’li yıllardan kalan jukebox modelleri, kendilerine özgü tasarımlarıyla tanınır. Kavisli camlar, parlak metal yüzeyler, renkli paneller ve ışıklı bölümler bu makineleri bulundukları mekânın dikkat çekici unsurlarından biri hâline getiriyordu.

Wurlitzer, Seeburg, Rock-Ola ve AMI gibi üreticiler, farklı dönemlerde jukebox tasarımının gelişmesinde etkili oldu. Örneğin Wurlitzer’in 1946 tarihli Model 1015’i, daha sonra klasik jukebox görünümüyle özdeşleşen modeller arasında yer aldı.

Zamanla ev tipi müzik sistemlerinin gelişmesi, televizyonun yaygınlaşması ve taşınabilir radyoların daha fazla tercih edilmesi, kamusal alanlardaki müzik dinleme alışkanlıklarını değiştirdi.

Daha sonraki yıllarda kasetçalarlar, CD çalarlar ve dijital müzik sistemleri de dinleyicilere farklı seçenekler sundu. Klasik, plak seçen mekanik jukebox’ların sayısı birçok yerde azaldı. Buna rağmen jukebox fikri ortadan kalkmadı: Bazı modern modeller dijital müzik kataloglarıyla çalışıyor, bazıları ise eski plak mekanizmasını koruyarak nostaljik bir deneyim sunuyor.

Klasik jukebox’lar bugün müzik tarihine, mekanik ses teknolojilerine ve retro tasarıma ilgi duyan koleksiyoncular için özel bir yere sahip. Çalışır durumdaki bir model, geçmişin müzik dinleme deneyimini bugüne taşıyan etkileyici bir parçadır.

Share post: